Meta'ya Dava: İzindeki Çalışanları Yapay Zekâ mı İşten Attı?

Bir bebek dünyaya getirmek için doğum iznine ayrıldınız. Ya da bir hastalıkla boğuşurken doktorunuzun raporuyla işe ara verdiniz. Döndüğünüzde masanızda değil, işten çıkarma listesinde olduğunuzu öğrendiğinizi düşünün. Üstelik bu kararı veren de bir insan değil, performansınızı puanlayan bir yapay zekâ sistemi olsun.

Meta'ya karşı açılan yeni bir davanın kalbinde tam da bu iddia var. 26 eski Meta çalışanı, şirketi, işten çıkaracağı kişileri belirlerken kullandığı yapay zekâ araçlarının doğum veya sağlık izninde olan çalışanları sistem dışında bırakmadığını ve bu insanların orantısız biçimde işten atıldığını öne sürüyor. Haberi ilk olarak Reuters duyurdu.

Bu, yalnızca bir işten çıkarma tartışması değil. Yapay zekânın insan hayatına dair en hassas kararlarda — kimin işini koruyacağı, kimin kapıya konacağı gibi — nasıl bir rol oynadığı sorusunu masaya yatırıyor.

Davada Ne İddia Ediliyor?

Dava belgelerine göre Meta, hangi çalışanların işten çıkarılacağına, şirket içi yapay zekâ araçlarından oluşan bir "takımyıldızı" (constellation) tarafından toplanan performans verilerine dayanarak karar verdi. Ancak eski çalışanlar, bu sıralama sisteminin doğum veya tıbbi izinde olanları hesaba katmadığını, hatta yasal izin haklarını kullanan çalışanları fiilen cezalandırdığını söylüyor.

Sonuç mu? İddiaya göre, korumalı izin kullanan çalışanlar işten çıkarma listesine orantısız biçimde dahil edildi. Yani izne ayrılmak, sistemde adeta bir eksi puana dönüşmüş.

Davada adı geçen işten çıkarmalar, Meta'nın Mayıs ayında kadrosunun yüzde 10'unu — yaklaşık 8.000 çalışanı — küçültme planının parçasıydı. Eski çalışanlar, şirketin Metamate adlı dahili yapay zekâ asistanını, çalışanlar tarafından eğitilmiş yapay zekâ ajanlarını, token kullanımını gösteren dahili panoları ve başka araçları "çalışanları puanlamak, sıralamak ve işten çıkarma listesine dahil etmek" için kullandığını iddia ediyor.

Dava, Meta'yı korumalı izin kullanan çalışanların işine son verilmesini yasaklayan federal ve eyalet yasalarını ihlal etmekle suçluyor.

Meta ise iddiaları kesin bir dille reddediyor. Şirket sözcüsü Tracy Clayton, The Verge'e yaptığı açıklamada şunları söyledi: "Bu iddiaların bir dayanağı yok ve gerçeklere dayanmıyor. İş gücü yönetimi ve organizasyonel kararlar yapay zekâ tarafından değil, insanlar tarafından alındı ve alınmaya devam ediyor."

Bu Ne Anlama Geliyor?

İşin özünde bir güven sorunu var. Meta, kararların insanlar tarafından verildiğini söylüyor; davacılar ise yapay zekânın puanlamasının bu kararları şekillendirdiğini savunuyor. Gerçekte çizgi çoğu zaman bu kadar net değildir: Bir yönetici, önüne konan yapay zekâ sıralamasına bakarak "onay" verdiğinde karar kimindir?

Bu belirsizlik, algoritmik önyargı tartışmasının tam kalbi. Bir yapay zekâ sistemi, izinde geçen "boş" haftaları düşük performans gibi okuyabilir. Eğer sistem bu izinleri özellikle dışlamak üzere tasarlanmadıysa, en savunmasız çalışanları — yeni anne babaları, hastalıkla mücadele edenleri — sessizce cezalandırabilir. Kötü niyet olmasa bile sonuç ayrımcılık olabilir.

Bu dava, yapay zekânın işe alma ve işten çıkarma süreçlerine girdikçe artan hukuki risklerin bir işareti. Daha önce yapay zekânın gerçekten iş yaratıp yaratmadığı tartışmasını ve 200'den fazla iktisatçının ekonomik dönüşüm uyarısını aktarmıştık. Meta davası, o büyük resmin en insani ve en somut yüzü: teknoloji soyut bir tehdit değil, birinin maaş bordrosu.

Benzer bir hesap verebilirlik tartışması Google DeepMind lideri Demis Hassabis'in küresel bir yapay zekâ bekçisi çağrısında da yankılanıyor. İnsanların hayatını etkileyen algoritmaların kim tarafından denetleneceği sorusu, artık salon tartışması olmaktan çıkıp mahkeme salonlarına taşınıyor.

Türkiye'ye Etkisi

Türkiye'de de büyük şirketler ve start-up'lar işe alım, performans değerlendirme ve verimlilik ölçümünde yapay zekâ araçlarını giderek daha fazla kullanıyor. İstanbul'da bir teknoloji şirketinde çalışan, doğum iznine ayrılacak bir yazılımcı için bu dava uzak bir Amerikan hukuk hikâyesi değil — kendi geleceğine dair bir uyarı.

Türkiye'de İş Kanunu, doğum ve sağlık izinlerini koruma altına alıyor; bu izinler nedeniyle işten çıkarma ayrımcılık sayılabiliyor. Ancak kararların bir algoritmanın puanına dayandığı bir dünyada, "kim karar verdi?" sorusunu yanıtlamak hukuken çok daha zor. Bu dava, dünya genelinde işverenlerin yapay zekâ araçlarını nasıl tasarlaması ve denetlemesi gerektiğine dair bir emsal oluşturabilir.

Sonuçta mesele teknolojinin kendisi değil, onu kullanan insanların vicdanı ve sorumluluğu. Bir puanın arkasında hep bir hayat olduğunu unutmadığımız gün, belki bu davalara da gerek kalmaz.