ABD Bilimini 5 Milyar Dolarla 'Kurtarma' Planının Perde Arkası

Perşembe günü Washington'dan iki haber aynı anda geldi ve ikisi de aynı hikâyenin iki yarısıydı. Bir yanda Trump yönetimi, "Genesis Mission" adını verdiği programla 5 milyar doları yüzlerce yapay zekâ destekli bilim projesine yönlendirdiğini duyurdu — Beyaz Saray bunu "aciliyet ve hırs bakımından Manhattan Projesi'yle kıyaslanabilir" diye tanımladı. Diğer yanda, Trump'ın bilim danışmanı Michael Kratsios Kongre'de milletvekillerine "Yeni Altın Çağ" vaadini satıyordu: yapay zekâ, robotik ve nükleer enerjiye öncelik veren, yaşam bilimlerini ise geri plana atan bir vizyon.

Peki ama bu iki hamle neden aynı gün geldi? Tesadüf mü, yoksa iyi kurgulanmış bir pazarlama takvimi mi? Sorgulanması gereken ilk nokta bu değil aslında — asıl soru, bu "yeniden doğuş" söyleminin, ABD bilim sisteminin sistematik biçimde budanmasıyla aynı anda gerçekleşmesi. DEI (çeşitlilik-eşitlik-kapsayıcılık) projelerine yönelik baskılar, üniversitelere kesilen fonlar, uluslararası araştırmacıların önündeki engeller ve federal fonların siyasi atamalılara devredilmesi — bunların hepsi zaten devam ediyordu. Genesis Mission bu tablonun üzerine mi kondu, yoksa onu meşrulaştırmak için mi tasarlandı?

278 Proje, 5.000 Başvuru, Tek Bir Ortak Payda

Enerji Bakanlığı'nın öncülük ettiği program, ilaç keşfinden enerjiye, ileri malzemelerden robotiğe kadar 278 projeyi finanse ediyor. Bakanlık bunu ulusal laboratuvarları, sanayiyi ve akademiyi "enerji üstünlüğü, keşif bilimi ve ulusal güvenlik" ekseninde birleştirme hamlesi olarak sunuyor. Google, Microsoft ve OpenAI gibi şirketler de programa hesaplama gücü ve yapay zekâ kredisi biçiminde katkı sağlıyor — ki bu şirketlerin son dönemde altyapıya döktükleri paranın büyüklüğünü daha önce ele almıştık. Peki devlet parası ile şirket kredisinin bu şekilde iç içe geçmesi, kimin araştırma gündemini belirleyeceği sorusunu nasıl etkiliyor? Bu sorunun cevabı raporda yok.

Kratsios, Genesis Mission'ı doğrudan kendi "Altın Çağ" manifestosunun "reformlarının doruk noktası" olarak tanımlıyor. Manifesto, 1945'te Vannevar Bush'un yazdığı ve savaş sonrası ABD federal araştırma finansman sisteminin temelini oluşturan "Science, the Endless Frontier" raporunun modern versiyonu gibi sunuluyor. Ama içeriğe bakınca tam tersi bir yön çiziyor: kurumlardan bireysel bilim insanlarına, üniversitelerden özel şirketlere doğru bir kayma öneriyor. Bush'un vizyonu, doğrudan getirisi belirsiz temel araştırmayı desteklemek üzerine kuruluydu; bu yeni belge ise ölçülebilir sonuç ve hızı öne çıkarıyor. Aynı ismi kullanıp tam tersi bir felsefeyi savunmak, en hafif tabirle kafa karıştırıcı.

Bu Ne Anlama Geliyor?

Bilim insanlarının itirazı teknik değil, kavramsal. Amsterdam Üniversitesi'nden Claes de Vreese'in dediği gibi, "patenti daha satılmadan önce elinde tutarak bir buluşu risk sermayesiyle zorlayamazsınız." Girişim sermayesi mantığı; net hedef, hızlı iterasyon ve sonuç vermeyen işi kesmek üzerine kurulu. Bilim ise tam tersi bir sabır ister — bazı en önemli keşifler, tamamen başka bir soruyu araştırırken tesadüfen ortaya çıkmıştır. Harvard'dan Jeffrey Flier, raporun "bilimin nasıl işlediğine dair hiçbir vizyonu olmadığını" söylüyor; Utah Üniversitesi'nden Jason Shepherd ise metnin "bilim insanlarıyla gerçek bir istişare yapılmadan, siyasi atamalılar tarafından yazılmış gibi" göründüğünü belirtiyor.

Peki bu tesadüf mü ki, Kratsios'un kendisi hiçbir bilimsel geçmişe sahip değil? Teknoloji politikası ve finans kökenli, kariyerinin bir bölümünü Peter Thiel'in fonunda geçirmiş bir isim, şimdi ABD'nin bilim gündemini belirliyor. Texas Üniversitesi'nden Andreas Karch bu noktayı sertçe eleştiriyor: "Büyük teknoloji şirketlerimiz etkileyici başarılar gösterse de, hem teknolojide hem bilimde aynı anda öncü olabileceklerine dair pek kanıt yok." Karch'ın asıl endişesi ise daha somut: bugün yapay zekâ ile üretilen bilimsel içeriğin büyük kısmı "saf çöp" ve bunu ayıklayacak insan gözetimi, tam da fonu kesilen üniversitelerde yetişiyor. "Yapay zekânın birkaç önemli içgörüsü, dağlarca çöpün altında kalabilir; ikisini ayırt edecek deneyimli insan sayısı ise hızla azalabilir."

Türkiye'ye Etkisi

Bu tartışma Atlantik'in öte yakasında geçiyor olsa da, sonuçları küresel araştırma ekosisteminin tamamını ilgilendiriyor. ABD üniversiteleri onlarca yıldır dünyanın dört bir yanından araştırmacıyı ağırlıyor; Türk akademisyenler ve yüksek lisans/doktora öğrencileri de bu sistemin parçası. Fonlama kesintileri, uluslararası araştırmacılara yönelik kısıtlamalar ve kurumsal belirsizlik büyürse, ABD'ye giden ya da orada kariyer kuran Türk bilim insanları için ortam da zorlaşabilir. Ayrıca yapay zekâ destekli "hızlı bilim" modelinin küresel ölçekte örnek alınması riski var — ve bu modelin, temel bilim yerine ölçülebilir kısa vadeli sonuçları önceleyen bir anlayışı normalleştirmesi, daha önce yazdığımız ABD'nin küresel teknoloji rekabetindeki tutumuyla da örtüşüyor.

Sonuç olarak elimizde iki paralel gerçeklik var: bir yanda "Altın Çağ" retoriği, diğer yanda üniversitelerin fonunun kesildiği, araştırmacıların işten çıkarıldığı bir gerçek. Bu ikisini uzlaştırmak isteyen tek kişi galiba Kratsios'un kendisi.