Trump'ın EPA'sı: Veri Merkezi Komşularının Sesi Kısılıyor mu?

Bir kural değişikliği düşünün ki, yürürlüğe girdiğinde komşunuzun bahçesine bir gaz santrali kurulacağını size söylemek zorunda olan mekanizmanın kendisini ortadan kaldırsın. Trump yönetiminin Çevre Koruma Ajansı (EPA), tam da bunu tartışıyor — hem de gürültüsüz patırtısız.

EPA, geçtiğimiz çarşamba düzenlediği kamu oturumunda, hava kirliliği yaratan bazı yeni tesisler için halkın katılım sürecine kimin karar vereceğini eyaletlere bırakan bir taslak kuralı masaya yatırdı. Sözde amaç 'yerel meseleleri en iyi bilen' eyalet ve yerel ajansları sürücü koltuğuna oturtmak. Peki ama bu 'yerelleştirme' söylemi, aynı zamanda halkın bilgilendirilme zorunluluğunu tamamen ortadan kaldırma ihtimalini de içeriyorsa, bu bir yetki devri mi, yoksa sessizce bir kapının kapatılması mı?

Mesele teknik ama sonuçları hiç teknik değil. Temiz Hava Yasası kapsamında kirletici tesisler 'büyük' ya da 'küçük' kaynak olarak sınıflandırılıyor. Büyük kaynaklar hem federal hem eyalet düzeyinde sıkı denetime, kamu oturumu dahil çok aşamalı bir sürece tabi. Küçük kaynaklarda ise iş çok daha gevşek — ve bu kategori kuru temizlemeciden dizel motorlara kadar akıl almaz derecede geniş. İşin can alıcı noktası da burada: xAI ve Meta gibi şirketler, veri merkezlerini besleyen 'sayaç arkası' gaz santrallerini tam da bu gevşek küçük kaynak izniyle inşa ediyor.

Bu Ne Anlama Geliyor?

Şu ana kadar EPA kuralları küçük kaynaklar için asgari bir kamu katılımı öngörüyordu, ama uygulama eyaletten eyalete kocaman bir yamalı bohça. Georgia ve Kentucky gibi eyaletler nispeten güçlü bildirim süreçleri işletiyor; Southern Environmental Law Center'dan avukat Keri Powell, tam da bu sayede bir veri merkezindeki inşaat sorunlarını kamuoyuna duyurabildiklerini anlatıyor. Ama federal zemin kalkarsa, bu 'güçlü' eyaletlerin de elini kolunu bağlayan bir yasal dayanağı kalmıyor — Kentucky Kaynakları Konseyi'nden Byron Gary'nin deyimiyle, eyaletlerin şu anki 'gayri resmi taahhüdü' bir sonraki yönetimle birlikte buhar olabilir.

Texas ise bu tablonun ne getirebileceğinin canlı örneği: veri merkezi patlaması, çoğu küçük kirletme izniyle yürüyen devasa bir özel gaz santrali inşasını da beraberinde getirdi ve bazı topluluklar evlerinin yanı başında ne kadar fosil yakıt altyapısı kurulduğunu ancak iş işten geçtikten sonra fark etti. Peki bu kuralın zamanlaması, veri merkezlerine karşı ülke genelinde büyüyen halk direnişiyle çakışması sadece bir tesadüf mü? Powell'ın da işaret ettiği gibi, bu değişikliğin, yapay zeka altyapısının önündeki engelleri sistematik olarak kaldırmayı hedefleyen daha geniş bir paketin parçası olma ihtimali hiç de düşük görünmüyor.

Sayılar da bu aciliyeti destekliyor: veri merkezi inşaatına yapılan harcama, haziran ayında ilk kez toplu taşıma altyapısı harcamalarını geride bıraktı. Bu kadar büyük bir sermaye baskısı varken, halkın itiraz hakkının 'verimlilik' adına budanması hiç şaşırtıcı olmayabilir — ama bu, kararın masum olduğu anlamına gelmiyor.

Türkiye'ye Etkisi

Doğrudan bir Türkiye bağlantısı yok, ama örüntü tanıdık: yapay zeka altyapısı büyüdükçe, enerji ve çevre denetimi konusundaki şeffaflık standartları da pazarlık masasına yatırılıyor. Daha önce ele aldığımız gibi, veri merkezlerinin elektrik talebi 2035'e kadar dört kat artması bekleniyor ve bu talep her yerde benzer bir gerilim yaratıyor: hız mı, hesap verebilirlik mi? OpenAI'nin Georgia'daki dev veri merkezi projesinde komşulara verilen vaatlerin ne kadar bağlayıcı olduğunu sorgulamıştık; bu EPA kuralı, tam da o vaatlerin denetlenebilirliğini zayıflatacak türden bir adım. Veri merkezlerinin çevresel bedelini daha önce elektronik atık üzerinden de irdelemiştik — görünen o ki bu sektörün faturası sadece elektrik ve atıkla sınırlı değil, artık kimin söz hakkına sahip olduğuyla da ilgili.

Kural henüz taslak aşamasında ve nihai halini almadı. Ama sürecin bu kadar sessiz ilerlemesi, kendi başına bir soru işareti: EPA'nın konuyu ne kadar geniş kitlelere duyurduğunu, kaç kişinin bu kamu oturumundan haberdar olduğunu merak etmemek elde değil.