250 Eyfel Kulesi Ağırlığında Çöp: Yapay Zekânın Görünmeyen Bedeli

Solomon Njoroge, Nairobi'nin dışındaki Dandora çöplüğünde çocukken atık toplamaya başlamış. Yıllar içinde çevresindeki insanların astım, düşük ve kanserle boğuştuğunu görmüş. Onun hikayesini burada anlatmamın nedeni sadece acıklı olması değil; bugün dünyanın dört bir yanında yükselen dev yapay zeka veri merkezlerinin, belki de hiç haberimiz olmadan, Njoroge'un mahallesindeki hayatları doğrudan etkiliyor olması.

Birleşmiş Milletler Üniversitesi'nin Haziran ayında yayımladığı bir rapora göre, yapay zeka altyapısındaki çip, sunucu, kablo ve ağ ekipmanlarının hızlı devir hızı yüzünden yılda yaklaşık 2,5 milyon ton elektronik atık ortaya çıkabilir. Bu rakam, 250 Eyfel Kulesi'nin ağırlığına denk düşüyor. Zaten dünya 2030'a kadar yılda 82 milyon ton elektronik atık üretme yolunda ilerlerken, yapay zeka rüzgârı bu tabloya yeni ve devasa bir katman ekliyor.

Sorun sadece 'çok fazla çöp' meselesi değil. Kullanım ömrünü tamamlayan sunucuların, sabit disklerin ve kartların içinde arsenik, kurşun, kadmiyum ve cıva gibi zehirli maddeler var. Bu maddeler doğaya karıştığında sadece atığın bırakıldığı yerde kalmıyor; hava yoluyla yayılıyor, toprağa sızıyor, su kaynaklarını ve besin zincirini kirletiyor. Yani Njoroge'un komşularının bugün yaşadığı sorun, uzun vadede hepimizin sorunu olabilir.

Sunucular Nereye Gidiyor?

Pew Research Center verilerine göre ABD'de şu anda 1.500'den fazla veri merkezi farklı inşa aşamalarında. Bunların hepsi ileride çöp sahasına gitmeyecek elbette, ama bir gün bir yere gidecekler ve bu hızın ne kadar süreceği doğrudan yapay zeka endüstrisinin iştahına bağlı. BM Çevre Programı Baş Dijital Sorumlusu Golestan Radwan'ın işaret ettiği gibi, bugünkü üretken yapay zeka modellerinin geliştirilme biçimi ölçeği, hızı ve hızlı donanım değişimini ödüllendiriyor.

Google, Microsoft ve Oracle gibi devler sunucularının altı yıla kadar dayanabileceğini söylüyor olsa da, sektör gözlemcileri bu rakamların bilanço tablolarını daha iyi göstermek için biraz şişirilmiş olabileceğinden şüpheleniyor. Özellikle arşivleme için kullanılan dönen disk sürücüleri geri dönüşümün en zorlu parçalarından; verinin tamamen silindiğinden emin olmanın tek yolu genelde fiziksel imha, yani parçalama - ki bu da doğru yönetilmezse zehirli metal maruziyetine yol açıyor.

BM, Aralık ayında Kenya'nın önerisiyle bir karar aldı: yapay zekanın sürdürülebilir şekilde geliştirilmesini ve üye devletlerin çevresel veriyi paylaşmasını istiyor. Microsoft, 2030'a kadar sıfır atık hedefiyle dünya genelinde altı 'Döngüsel Merkez' kurdu; eski GPU'ları yedek parçaya dönüştürüyor ya da daha eski modelleri çalıştırmakta kullanıyor. Google ise 2024'te 8,8 milyon donanım bileşenini yeniden kullanıma ya da satışa kazandırdığını açıkladı. OpenAI ve Anthropic ise konuya dair yorum yapmadı - ki ikisi de şu anda dev veri merkezi yatırımlarının tam ortasında.

Bu Ne Anlama Geliyor?

Burada asıl çarpıcı olan, çözümün merkezinde kimin olmadığı. Şirketler 'döngüsellik' ve 'yeniden kullanım' kelimelerini sıkça telaffuz ederken, bu donanımların hayatının gerçek sonunu -kabloların lastiğini yakarak, devre kartlarını sökerek- omuzlayan çöp toplayıcıları masaya davet edilmiyor. Michigan Üniversitesi'nden Richard Neitzel'in de vurguladığı gibi, bu insanlar aslında değerli metalleri yeniden madenden çıkarmak zorunda kalmamamızı sağlayan, gerçek anlamda 'yeşil' bir iş yapıyor - ama koruyucu ekipmansız, güvencesiz koşullarda. Kenya nüfusunun yaklaşık yüzde 45,5'i günde 3 dolardan az gelirle yaşıyor; Njoroge gibi insanlar için atık toplamak hem geçim kaynağı hem de - belki hiç fark edilmeden - bir çevre koruma hizmeti.

Njoroge'un talebi aslında çok basit: 'adil bir geçiş'. Yani yapay zeka devrimi ilerlerken, bu işin en riskli ve en görünmez halkasında çalışan insanların da eldiveni, maskesi, kimlik kartı ve söz hakkı olsun. Daha önce veri merkezlerinin 2035'e kadar elektrik talebini dörde katlayacağını yazmıştık; şimdi tabloya bir de donanım mezarlığı eklenince, yapay zekanın çevresel faturasının sadece enerjiden ibaret olmadığı daha net görünüyor. Nvidia'nın veri merkezinin uçtan uca kontrolünü hedeflediği yeni çip stratejisi gibi gelişmeler de donanım devir hızını daha da artırma potansiyeli taşıyor.

Türkiye'ye Etkisi

Türkiye'de de veri merkezi yatırımları hızla büyüyor ve elektronik atık zaten çözülmemiş bir sorun; resmi olmayan geri dönüşüm ağları burada da benzer riskler taşıyor. Yapay zeka altyapısı büyüdükçe, Türkiye'nin de hem donanım geri dönüşümü için düzenleyici çerçeve kurması hem de bu işi yapan enformel işçileri görünür kılması gerekecek. Dandora'daki hikaye uzak görünse de, sorunun mantığı - hızlı tüketim, yavaş sorumluluk - her yerde aynı.