Wikipedia'nın Sahibi Mahkemeye Seslendi: Açık Web Tehlikede

Peki ama bir vakıf nasıl olur da aynı anda hem OpenAI'yi hem The New York Times'ı eleştirir? Wikimedia Foundation'ın cuma günü mahkemeye sunduğu "amicus brief" (mahkeme dostu görüşü) tam da bunu yapıyor — ve bu tuhaf denge hali, aslında meselenin ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor.

Konu, yapay zeka şirketleri ile yayıncılar arasındaki o meşhur telif hakkı savaşı. New York Times, OpenAI ve Microsoft'u kendi içeriğini izinsiz kullanarak büyük dil modellerini (LLM) eğitmekle suçluyor. OpenAI ve Microsoft ise bunun "adil kullanım" (fair use) kapsamında olduğunu savunuyor. Wikipedia'nın arkasındaki kâr amacı gütmeyen kuruluş Wikimedia Foundation, bu kavgada taraf tutmuyor — ama hem yayıncılara hem yapay zeka şirketlerine aynı anda çelimsiz bir uyarı yolluyor: "İkiniz de aşırı basitleştirilmiş bir adil kullanım tanımı istiyorsunuz ve bu tehlikeli."

Neden mi önemli? Çünkü Wikipedia'nın kendisi tam da bu çatışmanın ortasında sıkışmış durumda. Vakfın dilekçesinde itiraf ettiği gibi, Wikimedia siteleri bugün yapay zeka ve makine öğrenmesi eğitimi için kullanılan en kritik veri kaynaklarından biri haline geldi. Ama aynı sistemler, siteye gelen ziyaretçi trafiğini de alıp götürüyor — yani Wikipedia'yı ayakta tutan gönüllü editör topluluğunu finanse eden, besleyen trafiği.

Peki Vakıf Tam Olarak Ne İstiyor?

Burada işin can alıcı noktası var: Wikimedia, LLM'lerin telifli içerikle eğitilmesinin adil kullanım sayılması gerektiğini söylüyor — tabii ortaya "orijinalinden farklı ve yeni" bir şey çıktığı sürece. Ama bir chatbot kullanıcıya doğrudan makalenin kendisini, kelimesi kelimesine tükürüyorsa, işte o noktada adil kullanım biter diyor vakıf. Çünkü o durumda yapay zeka çıktısı, orijinal içeriğin yerine geçiyor — onu dönüştürmüyor, sadece kopyalıyor.

Bu ayrım kulağa makul geliyor ama soralım: bunu kim, nasıl denetleyecek? ChatGPT'nin bir Wikipedia makalesini ne kadar "dönüştürüp" ne kadar "kopyaladığını" ölçecek evrensel bir cetvel yok. OpenAI zaten "kaynağı birebir tükürmek nadir görülen bir hata" diyor, Microsoft da eylülde yaptığı bir dosyalamada Copilot'un haber içeriğinden tam cümleleri "nadiren" yeniden ürettiğini öne sürüyor. Yani her iki şirket de kendi sınırlarını kendileri çiziyor — bağımsız bir denetim mekanizması şu an ortada yok.

Vakfın genel danışmanı Stephen LaPorte açıklamasında şunu söylüyor: "Adil kullanım ilkelerinin dikkatli uygulanmadığı bir karar, özgür bilginin sürdürülebilirliğini tehdit edebilir ve açık kaynak teknolojilerin gelişimini baltalayabilir." CEO Bernadette Meehan ise bunu "bilgi ekosisteminin ortak sorumluluğu" olarak çerçeveliyor. Güzel sözler — ama mahkemenin önünde duran soru çok daha soğuk: kazanan taraf, kaybedenin maliyetini ödeyecek mi?

Bu Ne Anlama Geliyor?

Wikimedia'nın asıl korkusu şu: yayıncılar lehine çok geniş bir karar çıkarsa, telif sahipleri dönüştürücü ve yenilikçi kullanımları bile "kapı bekçiliği" yaparak engelleyebilir. Yani yarın bir editörün vandalizmi tespit etmek için kullandığı bir yapay zeka aracı bile lisans engeline takılabilir. Öte yandan yapay zeka şirketleri lehine aşırı geniş bir karar çıkarsa, bu da lisanslama kurallarını hiçe sayan bir "yeşil ışık" anlamına gelebilir — bilginin insan yazarlardan okuyuculara akışı parçalanabilir.

Bu arada unutmayalım: Wikipedia içeriği zaten Creative Commons lisansıyla ücretsiz paylaşılıyor. Yani burada "parayı kim alacak" tartışması bile değil bu — vakıf sadece atıf ve lisans şartlarına uyulmasını istiyor. Bu da aslında sorunun can alıcı noktasını gösteriyor: dev teknoloji şirketleri, en açık ve en cömert lisanslı içeriği bile kurallarına uymadan kullanıyorsa, kapalı, ücretli yayıncılarla ilişkileri nasıl olacak?

Bu tartışma, daha önce ele aldığımız Google'ın yapay zeka aramasının yayıncılık trafiğini nasıl çökerttiği meselesiyle de doğrudan bağlantılı — çünkü sorun sadece eğitim verisi değil, kullanıcının artık kaynağa hiç gitmeden cevabı alması. Wikipedia için bu, gönüllü editör havuzunun küçülmesi, bağış gelirinin azalması anlamına gelebilir.

Türkiye'ye Etkisi

Bu dava doğrudan ABD mahkemelerinde görülse de sonucu küresel. Türkiye'de Wikipedia'yı günlük kaynak olarak kullanan milyonlarca kullanıcı, dolaylı olarak bu kararın gölgesinde kalacak. Eğer mahkeme aşırı sert bir çizgi çizerse, Türkçe Wikipedia gibi küçük dil topluluklarının en çok ihtiyaç duyduğu yapay zeka destekli vandalizm tespiti, çeviri ve içerik geliştirme araçları da kısıtlanabilir — tam da kaynakların zaten kısıtlı olduğu bir dilde.

Son soru hâlâ havada: mahkeme, iki tarafı da memnun etmeyen ama kamu yararını önceleyen o "orta yol" kararını gerçekten verebilecek mi, yoksa dava sonunda yine en büyük bütçeli tarafın anlatısı mı kazanacak?