Karanlıktan Bir Harf Çıktı: Çip Görmeyi Geri Getirdi mi?

Bazen bir haberi okurken gözünüzün önüne tek bir sahne geliyor: Sydney'de bir ameliyathane, gözüne iki milimetrekarelik bir çip yerleştirilmiş bir adam ve karşısında bir harf kartı. Adam o harfi görüyor. Sonra bir sonraki seansta, bir kelimeyi okuyor. Bu, görme yetisini Stargardt hastalığına kaybetmiş biri için sıradan bir cümle değil; yıllardır kapalı kalmış bir kapının aralanması.

Science Corporation, Neuralink'in eski başkanı ve kurucu ortaklarından Max Hodak'ın 2021'de kurduğu şirket, geliştirdiği görme yapay cihazı PRIMA'yı ilk kez Stargardt hastalığı taşıyan bir hastaya implante ettiğini duyurdu. Hodak, bu gelişmeyi TechCrunch Disrupt sahnesinde anlatırken, şirketin asıl büyük hedefinin aslında çok daha geniş bir beyin-bilgisayar arayüzü (BCI) vizyonu olduğunu vurguladı: "Retina, merkezi sinir sisteminin bir parçasıdır. Koklear implantları, retina protezlerini, motor protezlerini -hepsini- farklı türde BCI'lar olarak görüyoruz."

Stargardt hastalığı, kalıtsal bir göz rahatsızlığı; gözün ışığa duyarlı hücrelerini yavaş yavaş öldürüyor ve merkezi görüşte zamanla büyüyen bir kör nokta bırakıyor. Dünya genelinde yaklaşık 150 bin kişi bu hastalık yüzünden görme kaybı yaşıyor ve şu an için kesin bir tedavisi yok. PRIMA ise Avrupa'da zaten coğrafi atrofiye (yaşa bağlı makula dejenerasyonunun ileri bir biçimi) bağlı görme kaybı yaşayan hastalarda ticari olarak kullanılıyor; şirket şimdi bu yaklaşımı Stargardt dahil farklı hastalıklara da genişletmeye çalışıyor.

Nasıl Çalışıyor?

İşlem aslında şaşırtıcı derecede kısa: Hastalar, fotoreseptörlerin (ışığa duyarlı hücreler) öldüğü göz arkası bölgesine yaklaşık bir saat süren bir operasyonla küçük bir çip yerleştiriyor. Ardından kameralı özel gözlükler takıyorlar; bu gözlükler dünyanın görüntüsünü çipe aktarıyor, çip de bunu yapay bir fotoreseptör gibi işleyip optik sinire iletiyor.

Hodak'ın tarifiyle, sonuç henüz mükemmel değil: "Bu hastadaki cihaz 2 milimetre çaplı bir implant, yani sanki bir pipetten bakıyormuşsunuz gibi. Geniş açılı, renkli bir görüş değil. Merkezi görüşte siyah-beyaz ama keskin bir yama var -yüksek kontrastlı, net. Birkaç harfi aynı anda görebiliyorlar." Şirketin bir sonraki hedefi bu görüş alanını büyütmek; bunun için implantın boyutunu artırmak, göz kavisine uyarlamak ve elektrotları küçülterek doğal görüşe daha yakın bir çözünürlük elde etmek gerekiyor. Hodak, önümüzdeki yıl insanlarda test edilecek yeni nesil bir cihazdan ve beş yıl içinde doğal keskinliğe oldukça yaklaşabileceklerinden söz ediyor.

Bu Ne Anlama Geliyor?

Buradaki asıl hikâye, aslında tek bir hastanın bir kelime okuyabilmesinden ibaret değil. Science Corporation, görme restorasyonunu bir tür kanıt-niteliğindeki ilk adım olarak konumlandırıyor; şirketin uzun vadeli planı, kafatası içine yerleştirilen ve beynin üzerine oturan (Neuralink'in aksine doğrudan beyin dokusuna girmeyen) bir sensörle çok daha kapsamlı bir BCI geliştirmek. Hodak, önümüzdeki dönemde herkesin adını bildiği bir nörodejeneratif hastalık için klinik çalışmaya başlayacaklarını, inme hastalarında kaybolan beyin bölgelerinin işlevini yeni bağlantılarla telafi etmeyi de araştırdıklarını söylüyor.

Bu, teknoloji şirketlerinin "BCI" denince akla getirdiği klasik resmi -beyinle bilgisayar oyunu oynamak ya da imleç hareket ettirmek- bir kenara bırakıp, tıbbi onarıma odaklanan daha alçakgönüllü ama belki de daha gerçekçi bir yol haritası. Hodak'ın kendi ifadesiyle şirket, sağlıklı 40 yaşındaki biri için değil, 60-70 yaşına geldiğinde bir tür BCI'ya ihtiyaç duyabilecek insanlar için tasarlıyor; amaç sadece yaşam süresini değil, sağlıklı yaşam süresini uzatmak.

Türkiye'ye Etkisi

Stargardt hastalığı Türkiye'de de binlerce aileyi etkiliyor; genç yaşta teşhis konan bu hastalık yüzünden okul çağındaki çocuklar bile merkezi görüşünü kaybedebiliyor. PRIMA şu an Avrupa'da belirli endikasyonlarla ticari olarak erişilebilir durumda, yani Türk hastalar için bugünden yarına bir çözüm değil; klinik deneyler, düzenleyici onaylar ve yüksek maliyetler araya giriyor. Ama buradaki asıl mesaj umut dolu bir sinyal: görme kaybını geri döndürülemez sayan bir alanda, en azından kısmi bir onarımın mümkün olduğu kanıtlanıyor. Türkiye'deki göz hastalıkları uzmanlarının ve hasta derneklerinin bu tür deneme sonuçlarını yakından takip etmesi, ileride ülkemizdeki hastaların da bu tip çalışmalara erişim yollarını aramasını kolaylaştırabilir.

Şirketin kendi sitesinden PRIMA sistemi hakkında daha fazla bilgiye ulaşmak mümkün.